یکی از مهم‌ترین مباحث ماکس وبر، جامعه‌شناس آلمانی در نظریه فرهنگی، بحث شکل‌های اقتدار یا سلطه مشروع است. وبر برای اقتدار سه نمونه تیپیک قائل بود: اقتدار سنتی، اقتدار کاریزماتیک یا فرهمندانه و اقتدار قانونی اخلاقی.

در اقتدار سنتی که مخصوص جوامع کوچک و ماقبل صنعتی است، همه چیز باید همان جوری که همیشه بوده، باقی بماند. اقتدار کاریزماتیک یا فرهمندانه هم حول این باور شکل می‌گیرد که حاکم از نوعی عطیه الهی برخوردار است. اقتدار قانونی-اخلاقی هم خصلت جوامع خیلی بوروکراتیک معاصر است و همان جور که از اسمش برمی‌آید، قانون در آن نقش خیلی مهمی دارد و بنابراین ما با آن خیلی نسبتی نداریم.

چیزی که وبر درباره اقتدار کاریزماتیک می‌گوید در تاریخ ما امر مسبوق به سابقه‌ای است. از پادشاهان ساسانی که خود را صاحب فره ایزدی می‌دانستند تا پادشاهان قاجار که می‌گفتند ظل الله هستیم تا پهلوی دوم که خودش را مأمور الهی و نظرکرده می‌دانست.

به عقیده وبر یکی از ویژگی‌های اساسی قدرت کاریزماتیک، بی‌ثباتی و نابسامانی‌های اجتماعی است، چون رهبرانش مدام در فشارند برای حفظ کاریزمایشان نشانه‌های جدیدی رو کنند. با فقدان رهبران و مسأله جانشینی هم معضل و مشکل خلأ قدرت به وجود می‌آید. بنابراین خواه‌ناخواه این جنس از اقتدار در درازمدت جایش را با شیوه‌های بوروکراتیک سلطه عوض می‌کند. نمونه سینمایی شاهکارش «مرگ یزدگرد» بیضایی و نمایش همین بزنگاه تاریخی در مرگ یزدگرد سوم و آسیابان است.

قدرت کاریزماتیک را می‌توان پدیده‌ای روان‌شناختی یا فرهنگی دانست. نوشته‌های وبر علاوه بر این‌که درباره دین، پیامبری، فلاح و رستگاری است، درباره روان‌شناسی گروهی هم هست و مفهوم کاریزمایی که می‌گوید، به درد کسانی می‌خورد که به الگوهای نمادین در سیاست علاقه دارند. اما مشکل اقتدار کاریزماتیک به‌زعم او از جایی شروع می‌شود که به‌جای سنت در جایگاه دینی و صورت‌های معنادارتر می‌نشیند...

همه این‌ها را گفتم که بگویم #اعدام_نکنید... آقاجان #اعدام_نکنید...

ربط این‌ها به هم خیلی واضح است. گرچه نگرفتن جان آدم‌ها به هیچ نظریه و قانونی احتیاج ندارد. انسان باشید و به جان و مال و ناموس انسان‌ها احترام بگذارید. قدم اولش هم همین است: #اعدام_نکنید.

▪ برای مطالعه بیش‌تر درباره نظریات فرهنگی وبر ر.ک:

اسمیت، فیلیپ (1391)، درآمدی بر نظریه فرهنگی، ترجمه حسن پویان، چاپ سوم، تهران: دفتر پژوهش‌های فرهنگی، ص 37.

99/4/26

▪ مطالب من را همراه با عکس یا ویدئو در کانال تلگرام، اینستاگرام یا فیس بوک من ببینید:

Tlgrm.me/jabertavazoee

Instagram.com/jabber_tavazoee

Facebook.com/tavazoee